email listeme katiliniz:  



Insanligin Yerlesecegi Yeni Gezegen Icin
Yonetim Sekli Teklifati



Cok uzak olmayan bir gelecekte uzay gemisine binip dunyayi terk edecegiz.
Cikmadan once israf olmasin diye evdeki butun tursulari teker teker yiyecegiz. Kombiyi tam kedinin istedigi isida birakip, uzay gemisine binecegimi bilemedin Susan Miller diye soylenen cananimizi dinleyerek gidecegiz.

O gun sehrin disinda ruhsatsiz bir arsada, izinsiz sekilde toplanacagiz. Ama ortada uzay gemisi olmayacak. Hepimiz evimizdeki 3D printerdan uzay gemisinin bir parcasini basip oraya goturecegiz. Sonra parcalari birlestirip gemiyi yapacagiz. Boylesi daha muvafik gelecek. Herkes bindikten sonra gemi zilzal icinde havalanacak. Munis ve sevimli renklere bezenmis uzay gemisinin butun boyalari atmosferden cikarken dokulecek. Makyajsiz Seda Sayan'a benzeyen bir cismin icinde dunyadan uzaklasirken camdan dunyaya bakip, neden Bagkur primlerimi duzenli odedim ki diye dusunecegiz. Arzu etmesek de bunlar olacak.

Belki hep birlikte baska bir gezegene yerlesiriz. Belki de puf terliklerimizle uzay gemisinde neo-muhafazakar bir yasam sureriz. Lakin her nereye gidersek gidelim bize yeni bir yonetim sekli gerekecek. Zira dunyada uyguladigimiz sistemin uzay gemisi tasarlayabilecek kadar basarili ama bizi ona bindirecek kadar da basarisiz oldugu asikardir.



Girizgah

Yeni yerlesim yerimizde tezahur edecek sistem yalnizca bir ulkenin degil, gezegendeki tum ulkelerin yonetimi sistemi olarak tahayyul edilmelidir. Entegrasyon kanimca muhimdir.

Elbette cok gereksiz bir mevzu ile ugrastigimi dusunebilirsiniz. Asla. Boyle dusunenlere Nobel …dullu, Princeton'lu ekonomi profesoru Paul Krugman'in Yildizlararasi Ticaretin Teorisi makalesini okumalarini istirham ederim: https://www.princeton.edu/~pkrugman/interstellar.pdf

Ustad Paul Krugman makalesinde dunya ile Trantor gezegeni arasindaki ticaretin nasil yapilmasi gerektigiden bahsetmekte. Ben de bozmayip ayni gezegenden devam edecegim. Trantor ile yildizlararasi ticaret anlasmamiz olduguna gore heralde kendilerine rejim de ihrac edebiliriz.

Uzay gemimizi Trantor'da sehre yakin ama sehrin karmasasindan uzak bir yere indirip oraya yerlesecegimizi tasavvur ediyorum. Hatta indigimizde 'burasi Hindistan degil mi?' diye kolonyalist sakalar da yapabiliriz.

Elbette benim bu makalem, cok kolaylikla 'cicekleri neden sevmeliyiz' hususundaki bir ilkokul kompozisyonuna donusebilir. Bunun firaseti icindeyim. Yine de yazacagim. Biliyorum ki dunyanin nasil islediginden bi-haber, sahsim gibi kendi kabugunda yasayan her eli kalem tutan kisi dunyayi degistirmek ister; bu ziyadesiyle sikicidir. Ben Trantor'u degistirmek istiyorum. Makbule olan budur.

Trantor'lu kardeslerim icin yeni bir yonetim sekli bulmadan once dunyada uyguladigimiz mevcut sistemin sorunlarini bulmamiz gerekir ki Trantor'da ayni galatlara dusmeyelim.



Dunyadaki Bir Bireyin Muhim Sorunlari

Bir bireyimiz olsun; adi da Ali Bey olsun. Ortalama zekada, ortalama gelirde, ortalama yetenekte, ortalama tipte, ortalama bir ulkede yasayan ortalama bir zat. Hatta bu Ali Bey oyle ortalama olsun ki sadece ona sorarak ulke capinda anket yapilabilsin. Onu ilk defa goren bile sizi gozum bir yerden isiriyor desin.

Boylesine ortalama bir zatin bile yasadigi ulke ile ne sorunlari olabilir? Bana gore sunlardir:

  • Her ne kadar Ali Bey nazariyede ulkesinin yonetiminde oy hakkina sahip olsa da, gercek hayatta oyu neredeyse kiymetsizdir. Ulkesinde oy verme hakki olan 1 milyon zat varsa, Ali Bey en iyi ihtimalle ulkenin yasalarina, gidisatina, politikasina milyonda 1 etki edebilir. O da ulkesinde demokrasi varsa ve muntazam calisiyorsa. Yani, en muspet durumda bile, Ali Bey'in ertesi gunku hava durumu icin dilek tutmasiyla secimlerde oy kullanmasi arasinda muhim bir fark yoktur.

  • Ali Bey ulkesindeki memnun olmadigi yasalari degistiremeyecegi gibi ulkesini de terk edemez. Cunku vatandaslik degistirmek onlarca islem gerektiren pek mesakkatli bir istir. Ulkesini degistirebilecek azmi, parasi ve irtibatlari varsa bile muhtemelen ailesi, arkadaslari ve ucus milleri eski ulkesinde kalacagi icin ulkesini terk etmesi cok abes olacaktir.

    Yani biraz da mubalaga katarsak; Ali Bey tesadufen bir ulkede dogmustur. O ulkede ne soz hakkina sahiptir, ne ulkesinde bir seyleri degistirme kudreti vardir, ne de o ulkeden gidebilme sansi vardir. Onu yerlestirdikleri kavanozunda tursu gibi oturup, bi-care birilerinin gelip onu kurtarmasini bekler. Ama bilmez ki o uzay gemisine tursular alinmayacak; son gun yiyecekler.

    Dunyamizdaki bireylerin sorunlari boyledir. Ama bir de ulkenin sorunlari vardir. Ulke olmak da kulfetlidir.



    Ulkelerin Muhim Sorunlari

    Bireyleri ufak hucreler gibi tahayyul edelim. Farz-i endam edelim ki hepimiz birer hucreyiz. Bu hucreler birlesip koskoca, ihtisamli Voltran Mahmut Efendi'yi olustursun. Yani Mahmut Efendi bizim ulkemiz, biz de icindeki hucreleriz diyelim.

    Mahmut Efendi'nin ne gibi sorunlari olabilir?

    Mahmut Efendi'nin de ayni vucudundaki Hucre Ali Bey gibi bir hayati vardir. Mahmut Efendi de ise gider, eve gelir, hayatini idame etmeye calisir. Ama o raki masasinda kendini kurtarir. Mahmut Efendi'nin de kendini saglama almak icin yapmasi gerekenler vardir. Para kazanmak, kendine bir canan bulmak, kendini guvenceye almak gibi.

    Hucreleriyle Mahmut Efendi arasindaki bir cok sorun da iste bundan kaynaklanir. Mahmut Efendi daha cok calisip para kazanayim dedigi zaman beyin hucreleri greve gidip basini agritir. Cok kilo aldim, kilo vereyim deyince midedeki yag hucreleri gurul gurul seklinde basin aciklamasi yapar.

    Yani hucrelerin istedikleriyle, Mahmut Efendi'nin yapmak zorunda olduklari cogu zaman uyusmaz. Bu durumlarda ya Mahmut Efendi hucrelerin tepkisinden cekindigi icin yapmasi gerekeni yapmaz, veyahut da yapar ve bazi hucreler milli menfaatler ugruna feda edilir.

    Mahmut Efendi de ayni Ali Bey gibi icinde bulundugu sistemden hosnut olmasa da orayi degistiremez ya da orayi terk edemez. O da daha buyuk bir tursu kavanozundadir.

    Peki Trantor'da bu kavanoz sistemini nasil bozacagiz? Mechuldur. Yine de su ana kadar buldugum en iyi cozumu istirham edebilirim. Ama evde denemeyiniz, cunku bu gezegende calismaz.



    Sebebiyetler ve Vesileler

    Insanlar bireysel olarak yasayamazlar; binlerce yildir, kalabalik olalim da bakkala gitme sirasi bana gelmesin dusturuyla haraket etmislerdir. Bu sebepledir ki insanlarin Trantor'da da zaman icinde guruhlar, komunler daha sonra da -belki dunyada oldugu kadar buyuk olmasa da- ulkeler insa edeceklerini varsayip, seyyarenin yonetim seklini de ona gore kurgulamak gerekir kanaatine variyorum.

    Ama bahsedecegim sistemin sifa verecek sekilde calisabilmesi icin, bunun bir ulke yonetim sekli degil tum Trantor'un yonetim sekli olmasi icab eder. Yoksa bir ise yaramaz.

    Trantor'daki yonetim seklinin dunyadaki 2 galati su sekilde duzeltmesi gerekir:

    1) Bireylere daha fazla secenek ve daha farkli kavanozlar sunmak. Ve bunlar arasinda diledikleri gibi secim yapabilmelerini saglamak. Boylece bireyler baskalarinin degil, kendi kararlarindan oturu pisman olabilirler.

    2) Ulkelerin guvenlik ve ekonomiyle ilgili korkularini, endiselerini en aza indirmek. Zira endise icindeki bir tursunun hucrelerinden gelen taleplere uymayacagini herkes bilir.

    Yani bireylere esneklik, ulkelere guvence sloganlariyla kavanozumuzdan cikip uzay bosluguna gezinecek bir tenekeye binmemiz cok yerinde olacaktir. Sanirim okur da benimle ayni fikirdedir.



    Yonetim Sekli Teklifati

    Nasil Platon 'Devlet'inin temellerini etik degerler uzerinden insa etmeye calistiysa, ben de bunu yine etik gibi elle tutulamayan, gozle gorulemeyen baska bir sey uzerine insa etmeyi munasip gordum: Wi-fi.

    Trantor'un yonetim sekli bence internet tabanli bir intizam uzerinden olmalidir.

    Herkesin istedigi gibi ulkesini kurabilecegi, kafasina gore ulkesinin kurallarini koyabilecegi, isteyenin istedigi ulkeye katilip istedigi zaman cikabilecegi online bir sistem tasavvur ediyorum.

    Bu ilk intibahta kulaga guzel gelse de uygulamasi mesakkatlidir. Benim buldugum cozum sudur:

  • Muhtesem Trantor Yonetim Sistemi (MTYS) online bir platformdan ibarettir. Trantor'daki tum ulkelere ait islemler bu platform uzerinden yapilir. Misal, alkol alacaginiz gun mobil cihazinizdan girip ulkenizin yonetim seklini o gunluk demokrasiye cevirebilirsiniz. Bu platformda Trantor'daki tum ulkelerin yonetim sekilleri, yasalari, kurallari, isleyisleri, ulkelerin nasil vatandas kabul ettikleri ve vatandaslarinin kim oldugu herkese acik olarak yayinlanir. Aciklik muhimdir.

  • Her isteyen zat, bu platform uzerinden istedigi ulkeye vatandasi olmak icin Candy Crush requesti gonderir gibi basvurabilir. Mevcut ulkeleri begenmeyen nobran kisiler ya da guruhlar sifirdan ulke yaratabilir; kimseden izin almalari gerekmez. Kuracaklari ulkenin kurallarini ister kendileri tesbit eder, isterlerse baska bir ulkeden kopyalarlar. Ulkelerindeki kurallarin nasil degistirilebilecegini, ulkeye kimlerin katilabilecegini umuma ilan ederler. Yeni ulkenin demokrasiyle mi, teokrasiyle mi, romantizmle mi ya da zar atmak vasitasiyla mi yonetilecegini de yine ulkenin kuruculari tayin eder.

  • Muhtesem Trantor Yonetim Sistemi kurulan her ulkeye fiziksel bir alan saglamak ve diger ulkelerle esit sartlari saglamakla mesuldur.

  • Muhtesem Trantor Yonetim Sistemi'ni ise Trantor Divan Kurulu yonetir. (Adina meclis deyip ruh halinizi bulandirmaktan kacindim.)

    Bu Divan Kurulu'na girecek kisiler oylamayla degil gonulluler arasindan rastlantisal olarak secilir; bu elzemdir. Hatta amorti isabet edenler de onemli mevkilerde yaver olma sansi yakalayabilir. Raslantisal secim sayesinde Divan'da harcialem, azinliklar da dahil olmak uzere asagi yukari ayni oranda, adilane temsile kavusur. Bu Divan Kurulu'nun gorevi ulkelerin birbirleriyle olan iliskilerini bir nizama sokmak yani Mahmut Efendi'nin korkularini ve endiselerini bertaraf etmektir.



    Son Soz

    Benim tasavvur ettigim sistemin genel sablonu budur. Umalim ki daha iyilerini bulanlar olsun.

    Unutmayalim ki Trantor'daki yonetim sekli sadece insanlar icin degil, cyborglar, akilli makinalar hatta belki akilli hayvanlar icin de tefekkur edilmek mecburiyetindedir. Bir koyluyle ayni oy hakkinda sahip oldugu icin yakinan zatlar, gun gelecek tost makinasiyla ile ayni oy hakkina sahip olunca daha da bedbaht olacaktir.

    Zamimeten, inancim odur ki vatandasi olmak icin sadece orada dogmanin yeterli oldugu bir ulkeye feraset sahibi bir kisi tenezzul etmez. Bir cok onemli sahsiyet sirf bu yuzden dogmamistir. Trantor'da buna musade edemeyiz.

    Suphesiz Trantor'da su veyahut bu nasil olacak seklinde sorulariniz olabilir. Hepsine cevabim hazirdir: bilmiyorum. Ama inancim odur ki bilen birileri vardir. Bizler de eger musamaha gosterirse onun ulkesine geceriz; yok gostermezse de ulkesini kopyalariz.

    Istirham ederim.







    ozanbey'i takip mekanizm: twitter   instagram     iletisim: ozan(at)bobiler.org